گلهای شاداب دبستان

1. حل مسئله

یکی از مهارت های اساسی خواندن حل مسئله است . در این حالت متنی را انتخاب می کنیم که دارای گره داستانی باشد و از دانش آموزان می خواهیم پس از مطالعه داستان گره موجود را پیدا کرده و حل کنند . مثلا در قصه مرده زنده شد یا خرچنگ و مرغ ماهی خوار می توان گفت اگر به جای یکی از شخصیت های داستان بودی چه می کردی ؟

در متن درسها نیز می توان پرسشهای تفکر برانگیزی مطرح کرد که دانش آموزان به آنها پاسخ دهند .

2. بیان پیام اصلی :

متن خواندنی را دراختیار دانش آموزان قرار می دهیم تا آن را بخوانند سپس درباره متن فکر کرده و پیام اصلی داستان را بگویند مثلا درس اگر دیگران نبودند را بخوانند و نظر خود را بگویند یا بنویسند .

3 . بررسی جزئیات :

یکی دیگر از مهارتهای خواندن تجزیه و تحلیل متن و بررسی جزئیات است . تشخیص مکان و فضای داستان ، قهرمانان و شخصیتهای داستان ، مجموعه رویدادهای جزئی ، اشیاء و پدیده ها و از جمله مواردی هستند که دانش آموزان در بررسی درس می توانند تمرین کنند . مثلا درس دوست بزرگ بچه ها را بخوانند و مهم ترین فعالیت های جبار باغچه بان را بیان کنند .

4. استخراج نتایج :

بر اساس این مهارت دانش آموز متنی خواندنی را مطالعه می کند و پس از تحلیل      ذ هنی و بررسی قسمتهای مختلف متن نتیجه گیری خود را اعلام می کند. مثلا از دانش آموزان می خواهیم درس 4(کودکان حق دارند که ...) را بخوانند و نتیجه درس را در چند جمله گفته یا در چند سطر بنویسند .

5. بیان دریافت ها و استنباطات :

متن خواندنی را در اختیار دانش آموزان قرار می دهیم تا آنرا به دقت مطالعه کنند . سپس از آن ها می خواهیم که به ما بگویند از این متن چه فهمیده اند ؟ به آنها فرصت می دهیم پاسخ های خود را بگویند .

6. قضاوت و داوری :

دانش آموزان متن را می خوانند و با توجه به راهنمایی معلم درباره شخصیت ها یا موضوعات مورد نظر به قضاوت و داوری می پردازند . گفتنی است که این مهارت متناسب با توانایی دانش آموزان باید اجرا شود .

7. تصمیم گیری :

متنی ساده یا داستانی را به دانش آموزان می دهیم تا آن را بخوانند و درباره موارد خواسته شده تصمیم بگیرند مثلا به ما بگویند اگر به جای نویسنده بودند چه می کردند یا درباره مواردی که معلم تعیین کرده تصمیم گیری کنند .

8. دلیل آوردن :

دلیل آوردن مهارتی است که نیاز به یکسری توانایی های ذهنی دارد و لازمه این امر توجه به تمرین در خواندن است بنابراین از دانش آموزان می خواهیم متن را بخوانند و نظر خود را نسبت به آن بگویند و برای نظرات خود دلیل بیاورند .

9. تاثیر گذاری :

دانش آموزان متن را می خوانند و به هم گروه ها یا معلم می گویند متن چه تاثیری در آنها گذاشته است. برای روشن شدن موضوع معلم می تواند از حالت یا احساس آنها بپرسد . آیا پس از خواندن متن غمگین شدند یا شاد شدند ؟ وقتی متن تمام شد چه احساسی به آنها دست داد؟

10 .سرنخ های متن :

متنی را انتخاب می کنیم که حوادث و رویدادهای پیچیده و معما گونه داشته باشند از آنها می خواهیم پس از خواندن هر بخش ادامه را حدس بزنند و چگونگی پیدا کردن سر نخ ها را بگویند . این تمرین موجب می شود ذهن آنها برای پیدا کردن و حدس وقایع فعال باشد . می پرسیم از کجا فهمیدند این اتفاق می افتد ؟

11. پیشگویی حوادث :

این مهارت نزدیک به مهارت شماره 10 می باشد اما باید بدانیم در پیدا کردن سرنخ ها دانش آموز راه رسیدن به هدف را تشخیص می دهد در حالی که در این مهارت او حوادث بعدی داستان را تخمین می زند . در این جا می پرسیم فکر می کنید ادامه داستان چه می شود ؟

12 . مقایسه کردن برای نشان دادن شباهت ها :

وقتی متن مرود نظر را خواندند از آنها می خواهیم پدیده ها ، اشخاص ، امور و اشیاء و حوادث را با هم مقایسه کنند و شباهت بین آنها را بگویند . این کار به آنها کمک می کند تا در زمینه گسترش مهارت های نگارشی نیز تقویت شوند .

13. تعمیم دادن :

متنی را در اختیار دانش آموزان قرار می دهیم تا آن را به دقت مطالعه کنند . سپس از آنها می خواهیم بخش هائی را انتخاب کنند که می توان نمونه هایی از آن ملاحظه کرد . یعنی چه مطالبی را می توان به کل محیط عمومیت داد ؟ آیا می توان گفت همه کودکان ترسو درست کار هستند ؟

14. مقایسه کردن برای نشان دادن تفاوت ها :

مشابه مهارت شماره 12 دانش آموزان پدیده ها ، اشیاء ،  امور ، حوادث و اشخاص را با هم مقایسه می کنند و تفاوت های آنها را پیدا کرده و بیان می کنند .

15. خلاصه کردن

این مهارت یکی از رایج ترین مهارت های زبانی است براین اساس دانش آموزان متن درس را می خوانند و خلاصه آن را به زبان خودشان بیان می کنند. در آغاز نیازی نیست درباره را ههای خلاصه کردن و انواع آن سخن بگوئیم . بهتر است آنها به همان شکل ابتدائی متن را خلاصه کنند .

16. زبان تصویری:

دانش آموزان متن مورد نظر را می خوانند و موضوع یا پیام آن را از طریق نقاشی بیان می کنند .استفاده از زبان تصویری موجب می شود توانایی درک متن و ارائه آن به شکل تصویری تقویت شود .

17. همانند سازی :

ازدانش آموزان می خواهیم پس از مطالعه ی  متن ، داستان دیگری را شبیه به آن تعریف کنند یا به جای برخی عناصر داستان مثل قهرمانان و فضا از عناصر مشابه و همانند استفاده کرده داستان را یکبار دیگر بازنویسی کند .

18. استعاره سازی :

متنی را انتخاب می کنیم که در آن استعاره هایی بکار رفته باشد یا این که امکان ساختن استعاره وجود داشته باشد . بسیاری از استعاره های کودکانه در حوزه افعال بکار گرفته می شود . مثلا کودک پس از دیدن رودخانه می گوید انگار رودخانه دیوانه شده است . بنلبراین از آن ها می خواهیم متن را بخوانند و استعاره ها را نشان دهند یا صفت هایی را به برخی اشیاء و پدیده ها نسبت دهند .

19. مبالغه کردن :

یکی از مهارتهای کودکان در زمینه شناخت شناسی مبالغه کردن است یعنی آنها در بسیاری از موارد برای تعریف و توصیف اشیا و پدیده ها بویژه امور مورد علاقه از مبالغه استفاده می کنند . این مهارت برای تقویت درک مطلب و تمرین برای وسعت بخشیدن به نگارش نیز مناسب است .

20 .بیان دوباره

دانش آموزان ابتدا متن را می خوانند سپس داستان را یکبار دیگر به زبان خودشان می گویند یا می نویسند . هر فردی در بیان مجدد مطالب سبک مخصوص به خود دارد . بنا بریان در این مهارت کودکان بیشتر جملات دشوار را به زبان خود بیان می کنند و به جملات ساده دست نمی زنند . نکته دیگر این که بیان دوباره به توانایی های ذهنی ، دایره لغات وفرهنگ حاکم بر خانواده بستگی دارد . علاوه بر این  بیان مجدد غیر از مهارت خلاصه کردن است .

21. نام آوا:

برخی از کلمات در صورت تکرار تولید صداهایی می کنند که در زبان شناسی به آنها نام آوا می گویند مثل جیک جیک صدای گنجشک ، شرشر صدای آب و....

در این مهارت دانش آموزان متن را می خوانند و هر جا نام آوایی را دیدند آن را با صدای بلند ادا می کنند . این کار نه تنها شور و شوق خاصی به محیط آموزشی می دهد درس حسنک کجایی مثال خوبی است .

22. معنی ضمنی :

گاهی جملات و عبارات علاوه بر معنی اصلی معنی دوم یا فرعی نیز دارند . بنابراین وقتی دانش آموزان متن مورد نظر خود را خواند ند می خواهیم یک بار دیگر متن را بررسی کنند و در صورتی که به چنین مواردی برخوردند آنها را مشخص کنند .

23. معنی اصلی :

منظور از این مهارت این است که دانش آموزان پس از مطالعه متن منظور اصلی نویسنده را بیان کنند پی بردن به معنی اصلی یا منظور نویسنده تمرینی است که موجب تقویت خواندن فهم متن می شود .

24.هدف نویسنده :

این مورد غیر از دریافت معنی اصلی است .در این جا از دانش آموز انتظار می رود پس از خواندن متن به ما بگوید نویسنده در این متن چه هدف یا اهدافی را دنبال می کند . این تمرین به دانش آموز کمک می کند تا در خواندن متون مختلف اهداف نویسنده را نیز در نظر بگیرد .

25. قیاس کردن :

دانش آموزان متن را می خوانند و حوادث و رویدادها را با هم مقایسه می کنند . علاوه براین آنها می توانند اجزاو پدیده های داستان را با سایر پدیده های اطراف خود نیز مقایسه کرده و وجود اختلاف و اشتراک را بیان کنند .

26. تسلسل حوادث :

از دانش آموزان می خواهیم متن را به دقت بخوانند و رویدادها و حوادث آن را بررسی کنند . سپس حوادث را به طور مسلسل بیان کنند . البته هر متنی ممکن است این ویژگی را نداشته باشد . بنابراین برای انجام این تمرین لازم است متن هایی انتخاب شود که در آن حوادث به طور مسلسل اتفاق افتاده باشد . تشخیص تسلسل حوادث باعث ایجاد نظم منطقی در ذهن می شود .

27. طبقه بندی کردن :

در این مهارت دانش آموزان یاد می گیرند پس از خواندن متن ، اشیاء و پدیده ها را براساس ویژگی های عمومی طبقه بندی و منظم می کنند . طبقه بندی کردن از مهارتهایی است که به دانش آموزان کمک می کند تا ذهنی تحلیل گر و منظم داشته باشند . تمرین های «طبقه بندی کن»در کتاب بنویسیم به این مهارت کمک می کند .

28. بیان حوادث :

دانش آموزان پس از خواندن متن به ما می گویند که چه وقایع و رویدادهایی اتفاق افتاده است در این تمرین آنها یاد می گیرند هنگام خواندن حوادث را دنبال کنند .

29. بیان عقیده و نظر :

وقتی خواندن متن را به پایان بردند از آنها می خواهیم نظر و عقیده خود را نسبت به کل داستان ، شخصیت ها ، حوادث و نتیجه ی داستان بگویند .

30 .عناصر داستان:

از دانش آموزان می خواهیم پس از خواندن متن برخی از عناصر داستانی را مشخص کنند . مثلا قهرمانان داستان ، شخصیت ها ، حوادث و فضای داستان را تحلیل و بررسی کنند .

31. فضا و موقعیت :

دانش آموزان در خواندن به مکانهایی که داستان در آن اتفاق افتاده است توجه می کنند . مثلا می گویند این قصه در جنگل یا کاخ پادشاه روی داده است این تمرین باعث می شود کودکان علاوه بر درست خوانی فضای داستان را نیز بررسی کنند .

32. شخصیت ها :

از دانش آموزان می خواهیم آدم ها ، حیوان ها و اشیایی را که در داستان نقش دارند بررسی کرده و درباره آنها گفتگو کنند .

33. طرح و پیلوت :

منظور از طرح یا پیلوت پیوستگی منظم حوادث و رویداهایی است که مبتنی بر رابطه علت و معلولی باشد . بنابراین ممکن است داستانی دارای طرح و پیلوت نباشد . برای تمرین در این زمینه لازم است داستانی انتخاب شود که دارای طرح باشد . در طرح ما دنبال این هستیم که بعد چه می شود .

34. فولکور و ادبیات عامیانه:

کودکان در این سنین علاقه زیادی به قصه های عامیانه دارند و دوست دارند بزرگترهایشان برای آنها قصه های پریان را تعریف کنند . بنابراین یکی از راههای تقویت خواندن ، مطالعه کردن کتابهای مربوط به ادبیات عامیانه است . قصه ی عامیانه به قصه ای گفته می شود که از زمانهای قدیم سینه به سینه و شفاهی نقل شده است ومکتوب نیست .

35. حوادث مبالغه آمیز:

گاهی نویسنده اعمال و توانایی شخصیت های داستان را بالاتر از حد معمول نقل می کند در چنین داستانهایی خود به خود حوادث و رویدادها مبالغه آمیز جلوه می کند .  از دانش آموزان می خواهیم داستان را بخوانند و در صورت وجود چنین حوادثی آنها را بیان کنند .

36. حوادث تاریخی:

گاهی موضوع داستان تاریخی و روایی است . در این حالت از دانش آموزان می خواهیم پس از خواندن متن به ما بگویند حوادث داستان به کدام رویداد تاریخی مربوط می شود .

37. مترادفات:

از دانش آموزان می خواهیم متن را به دقت خوانده و لغات و ترکیبات مترادف را پیدا کنند . این تمرین باعث می شودکه کودکان برای درک روابط معنایی واژگانی را پیدا کنند .

38. متضادها:

این تمرین نیز برای تقویت درک روابط معنایی می باشد . با این تفاوت که در متن به دنبال عباراتی می گردند که با هم رابطه معنایی تضاد داشته باشند .

39. بخش هایی از کتاب:

از دانش آموزان می خواهیم متن را بخوانند و به جزئیات صفحات توجه کنند . در هر صفحه چه جزئیاتی دیده می شود ،چه جدول و نموداری در محتوا آمده است ، تصاویر چه ویژگی هایی دارند،در محتوا چه طبقه بندی هایی به عمل آمده است و در قسمت منابع چه کتابهایی معرفی شده است .

40.اعلام:

معمولا در انتهای کتاب ها بخشی به نام اعلام تهیه شده است که در آن اسامی خاص مکانها و رویدادهای تاریخی  توضیح داده می شود . از دانش آموزان می خواهیم متن را بخوانند و برای آگاهی بیشتر از برخی توضیحات لازم به قسمت اعلام مراجعه کنند .

41. منابع:

برخی کتابها در پایان به معرفی منابع می پردازند . منظور از منابع مشخصات کتابها و مقالات و نوشته هایی است که نویسنده در نوشتن کتاب از آنها استفاده کرده است . این تمرین هم باعث می شود کودکان درخواندن متون مختلف آگاهی و توان بیشتری کسب کنند .

42. فهرست محتوا:

از دانش آموزان می خواهیم قبل از مطالعه متن به فهرست کتاب مراجعه کنند وبه ما بگویند کتاب درباره چیست یا محتوای کتاب چگونه سازماندهی شده است . ازاین  طریق یاد می گیرند برای خواندن برخی کتابها از خواندن اجمالی فهرست نیز استفاده کنند .

43. سر فصل ها:

کتاب مناسبی را در اختیار دانش آموزان قرار می دهیم تا ضمن ورق زدن و مطالعه اجمالی به فهرست کتاب مراجعه کرده و عناوین سر فصل ها را به خاطر بسپارند . وقتی زمان مطالعه به اتمام رسید از طریق سرفصل های کتاب به معرفی آن بپردازند .

44. کتاب نامه:

منظور از کتاب نامه فهرست کتاب هایی است که درباره موضوع کتاب وجود دارد و نویسنده آنها را به صورت الفبایی فهرست می کند . بنابراین از کودکان می خواهیم تا کتاب نامه را مطالعه کرده و از طریق آن به بحث و گفتگو بپردازند .

45. واژه نامه:

در پایان برخی کتابها مجموعه ای از واژگان و اصطلاحات به ترتیب الفبایی می آید که به طور مفصل معنی و توضیح داده شده است . از دانش آموزان می خواهیم واژه نامه را بررسی کرده و نظر خود را نسبت به آن ارائه کنند .

46. دایره المعارف:

یکی از منابع قابل استفاده برای دانش آموزان کتابهای مرجعی است که اطلاعات جامعی در آن گردآوری شده است . دایره المعارف ویژه کودکان و نوجوانان را در

 اختیار شان می گذاریم و طرز استفاده از آن را توضیح می دهیم تا موضوعات و سوالات خود را در آن جستجو کرده و پاسخ لازم را پیدا کنند .

47. اطلس:

اطلس یکی دیگر از کتابهای مرجع است که درباره جغرافیای کشورها اطلاعات لازم را ارائه می دهد . در این جا نیز می توان مشابه کتابهای دایره المعارف عمل نمود .

48. برگه دان:

فیش یا برگه کارت مخصوصی است که در کتابخانه ها مورد استفاده قرار می گیرد . به نحوی که مشخصات ضروری کتابها را بروی آن یادداشت می کنند تا مراجعه کنندگان از طریق مطالعه آن راحت تر به منابع دسترسی پیدا کنند به محل نگهداری برگه ها برگه دان می گویند . در کلاس نمونه ای از برگه های کتابخانه ای را معرفی می کنیم .

سپس از دانش آموزان می خواهیم نحوه استفاده از برگه و برگه دان را توضیح دهند . آنها از این طریق می توانند به مطالعه اجمالی و سریع درباره منابع مورد نیاز بپردازند .

49. روزنامه:

یکی از مهارتهای تقویت خواندن روزنامه خوانی است . در یکی از ساعات مطالعه روزنامه مناسب برای سنین کودک و نوجوان به کلاس می بریم یا از آنها می خواهیم همراه خودشان بیاورند . از آنها می خواهیم روزنامه را ورق زده و مطالب مورد علاقه خود را ارائه دهند . این کار هم به صورت فردی و هم به صورت گروهی قابل اجراست .

50 .تقویم:

از دانش آموزان در خواست می کنیم در یکی از جلسات تقویمی را به همراه خود بیاورند سپس از آن می خواهیم تا تقویم های خود را مطالعه کرده و به دوستان خود نحوه استفاده از تقویم را توضیح دهند و درباره کاربردهای آن گفتگو کنند .

51. دفترچه تلفن:  

یکی از مهارتهای ساده برای تقویت خواندن مطالعه و استفاده از دفترچه تلفن است . از دانش آموزان می خواهیم دفترچه تلفن هایی تهیه کرده و به کلاس بیاورند . ممکن است دفترچه تلفن منزل خود را بیاورند در کلاس مشغول بررسی دفترچه شده و درباره نحوه کاربرد آن گفتگو می کنند .

52. کلمات کلیدی:

متنی را در اختیار دانش آموزان می گذاریم تا بخوانند بهتر است متن داستانی باشد. از آنها می خواهیم در حین خواندن کلمات مهم و کلیدی را مشخص کرده وزیر آنها خط کشیده یا روی کاغذ بنویسند . این کار باعث می شود تا عمل خواندن با دقت بیشتری همراه باشد .

53. ارجاعات:

کتابی انتخاب می کنیم که ارجاعات و پا نویس های زیادی داشته باشد از دانش آموزان می خواهیم تا ضمن تورق(ورق زدن) و مطالعه ی کتاب به ارجاعات دقت کرده و برای یکدیگر درباره علل و فواید آن سخن بگویند .

54. کلمات متشابه:

از دانش آموزان می خواهیم تا ضمن مطالعه متن مورد نظر اگر به کلمات مشابه برخوردند آنها را مشخص کرده و پس از پایان مطالعه و خواندن درباره کلمات مشابه گفتگو کنند . کلمات متشابه ( هم نویسه) به کلماتی گفته می شود که در نوشتن و تعداد حروف شبیه هم بوده و تنها از نظر معنا با هم تفاوت داشته باشند.               مثل شیر به معنی سلطان جنگل و شیر به معنی نوعی خوردنی .

55. کلمات متشابه (هم آوا):

برخی از کلمات در نوشتن به هم شبیه نیستند بلکه در تلفظ به هم شباهت دارند به این سری کلمات هم آوا می گویند . مثل خویش و خیش که در تلفظ مانند هم هستند.

56. چند معنایی:

از کودکان می خواهیم متن را مطالعه کرده و در صورتی که به کلمات چند معنایی برخوردند آنها را استخراج کرده و به دوستان خود و کلاس ارائه دهند مثل کلمه گرفت که د رعبارت های دلم گرفت ، رگ گردنم گرفت ، خورشید گرفت ، دستم گرفت ، و...

57. کلمات پیشوندی:

از بچه ها می خواهیم به مطالعه متن انتخابی بپردازند و در صورتی که در حین خواندن به کلمات پیشوندی برخوردند آنها را استخراج کرده و به کلاس ارائه دهند و درباره ساختمان و معنای آنها بحث کنند . پیشوندی کلماتی هستند که از بیش از دو جز تشکیل شده باشد .

58. کلمات پسوندی:

این مهارت مثل مهارت قبل است با این تفاوت که در این جا کلمات پسوندی را پیدا می کنند . مثل هنرور که دارای پسوند ور است .

59. ریشه کلمات:

اگر در حین خواندن متن به کلماتی برخوردند که ریشه اصلیشان را می دانند آنها را استخراج کرده و بر روی کاغذ بنویسند سپس این کلمات را جمع بندی کرده و در گروه بحث کنند .

60 .کلمات ساده و غیر ساده:

از بچه ها می خواهیم متن خود را بخوانند سپس کلمات را از نظر ساده و غیر ساده بودن بررسی کنند و آنها را در دو دسته طبقه بندی کنند . کلمات ساده از یک جز و کلمات غیر ساده از بیش از یک جز تشکیل می شود . مثلا کار ساده و کارمند غیر ساده است .

61. کلمات مخفف:

متنی را انتخاب می کنیم که در آن کلمات مخفف به کار رفته باشد مثل نا گه مخفف ناگهان از دانش آموزان می خواهیم کلمات مخفف را پیدا کرده و اصل آنها را بیان کنند. .

منابع

1.    روان شناسی خواندن : علی محمد ناعمی ، انتشارات آستان قدس ؛ چاپ سوم 1380 .

2. تحلیل روش آموزش زبان ، ویلیام فرانسیس مه کی ترجمه حسین مریدی ، آستان قدس رضوی چاپ اول 1370 .

3 .زبان و مهارت های زبان ؛ جیمز فلاد پیتر اچ ، سالوس ترجمه علی آخشینی

4. مهارت های خواندن منبع اینترنتی .